تراکم استخوان (Bone Mineral Density یا BMD) یک معیار حیاتی است که میزان مواد معدنی (عمدتاً کلسیم) موجود در استخوانها را اندازهگیری میکند. این سنجش، نشاندهنده سفتی و استحکام استخوانها است و پایین بودن آن به معنای ضعف استخوانها، مرحله پیش از پوکی استخوان (استئوپنی) یا پوکی استخوان (استئوپروز) و در نتیجه افزایش خطر شکستگی است.
روش استاندارد سنجش تراکم استخوان (DEXA Scan)
دقیقترین و استانداردترین روش برای اندازهگیری تراکم استخوان، استفاده از دستگاه جذبسنجی اشعه ایکس دوگانه (Dual-Energy X-ray Absorptiometry) است که به اختصار DEXA (دکسا) نامیده میشود.
مراحل انجام DEXA:
- آمادگی: این آزمایش غیرتهاجمی است و آمادگی خاصی نیاز ندارد، اما توصیه میشود ۲۴ ساعت قبل از آزمایش از مصرف مکملهای کلسیم خودداری کنید.
- فرآیند: بیمار روی تخت مخصوص دستگاه دراز میکشد. یک بازوی مکانیکی، پرتوهای بسیار ضعیف اشعه ایکس (با دوز بسیار پایین) را به بدن میتاباند.
- نواحی سنجش: اسکن معمولاً بر روی استخوانهایی انجام میشود که بیشتر در معرض خطر شکستگی هستند:
- ستون فقرات کمری (Lumbar Spine)
- لگن/گردن استخوان ران (Hip/Femoral Neck)
- مدت زمان: کل فرآیند معمولاً ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول میکشد و بدون درد است.
تفسیر نتایج: T-Score و Z-Score
نتایج تست DEXA توسط پزشک متخصص تفسیر میشود و بر اساس دو شاخص کلیدی تعیین وضعیت میگردد:
۱. شاخص T-Score (تی-اِسکور)
مهمترین شاخص برای تشخیص پوکی استخوان در بزرگسالان است. این عدد، تراکم استخوان شما را با تراکم اوج استخوان یک فرد جوان و سالم (حدود ۳۰ ساله) از همان جنسیت مقایسه میکند.
| T-Score | وضعیت تراکم استخوان | معنی |
| ۱- و بالاتر | نرمال (طبیعی) | استخوانها سالم و قوی هستند. |
| بین ۲.۵- تا ۱- | استئوپنی (Osteopenia) | کاهش خفیف تراکم استخوان؛ مرحله پیش از پوکی استخوان جدی. |
| ۲.۵- و کمتر | استئوپروز (Osteoporosis) | پوکی استخوان؛ استخوانها بسیار ضعیف و شکننده. |
۲. شاخص Z-Score (زِد-اِسکور)
این شاخص، تراکم استخوان شما را با تراکم استخوان مورد انتظار برای افراد همسن، هموزن و همنژاد شما مقایسه میکند. Z-Score پایین (کمتر از ۲.۰-) در افراد جوان، میتواند نشاندهنده این باشد که علت کاهش تراکم استخوان، بیماریهای زمینهای یا مصرف داروهای خاص است.
شاید این مقاله رو هم بپسندید : سیکس پک دخترانه در خانه فقط در 3 ماه
چه کسانی باید سنجش تراکم استخوان انجام دهند؟
انجام تست DEXA برای غربالگری و پیشگیری از عواقب پوکی استخوان در گروههای زیر ضروری است:
- زنان ۶۵ ساله و بالاتر (حتی بدون علائم خطر).
- زنان ۵۰ ساله و بالاتر در دوران پس از یائسگی که دارای عوامل خطر هستند (کاهش استروژن پس از یائسگی عامل اصلی کاهش سریع تراکم استخوان است).
- مردان ۷۰ ساله و بالاتر (حتی بدون علائم خطر).
- افرادی که پس از ۵۰ سالگی با ضربه خفیف دچار شکستگی استخوان شدهاند.
- افرادی که بیماریهای خاص (مانند آرتریت روماتوئید، دیابت نوع ۱ یا بیماری مزمن کلیوی) یا کمبود شدید وزن (BMI پایین) دارند.
- افرادی که داروهای خاص (مانند کورتیکواستروئیدها) را برای مدت طولانی مصرف میکنند.
هزینه سنجش تراکم استخوان (سال ۱۴۰۴)
هزینه این آزمایش به شدت تحت تأثیر عوامل مختلفی نظیر نوع بیمه (پایه و تکمیلی)، مرکز درمانی (دولتی یا خصوصی) و تعداد نواحی مورد اسکن قرار دارد.
| نوع سنجش | پوشش بیمهای | محدوده هزینه تقریبی (تومان) | توضیحات |
| اسکن مرکزی (دو ناحیه) | آزاد (بدون بیمه) | ۱,۲۰۰,۰۰۰ تا ۲,۰۰۰,۰۰۰ | شامل ستون فقرات و لگن؛ دقیقترین روش |
| اسکن مرکزی (دو ناحیه) | تأمین اجتماعی/خدمات درمانی | ۱,۳۰۰,۰۰۰ تا ۱,۶۰۰,۰۰۰ | هزینه سهم بیمار پس از کسر فرانشیز بیمه پایه |
توجه مهم: قیمتهای اعلام شده در جدول بالا، برآورد تقریبی و مربوط به اوایل سال ۱۴۰۴ در بخش خصوصی است و برای اطلاع از قیمت دقیق و نهایی، حتماً باید با مرکز تصویربرداری مدنظر خود تماس بگیرید.
سوالات متداول (FAQ)
۱. آیا سنجش تراکم استخوان درد دارد؟
خیر، تست DEXA یک آزمایش غیرتهاجمی و کاملاً بدون درد است. شما فقط به مدت ۱۰ تا ۲۰ دقیقه روی تخت دستگاه دراز میکشید.
۲. آیا پرتوهای اشعه ایکس در DEXA خطرناک هستند؟
خیر. دوز اشعه ایکس در دستگاه DEXA بسیار پایین است و حتی کمتر از پرتوهای مورد استفاده در یک عکس رادیولوژی ساده از قفسه سینه است. خطرات آن ناچیز و قابل اغماض است.
۳. تراکم استخوان هر چند وقت یکبار باید تکرار شود؟
اگر تراکم استخوان شما طبیعی باشد، ممکن است نیاز به تکرار آزمایش تا چندین سال نباشد. اما اگر پوکی استخوان یا استئوپنی تشخیص داده شده باشد و تحت درمان باشید، پزشک معمولاً توصیه میکند که آزمایش هر ۱ تا ۲ سال تکرار شود تا روند درمان بررسی شود.
۴. اگر T-Score من در محدوده استئوپنی (کاهش خفیف) باشد، باید چه کار کنم؟
تشخیص استئوپنی یک زنگ خطر جدی است. در این مرحله، پزشک شما احتمالاً تغییرات در سبک زندگی، مانند افزایش مصرف کلسیم و ویتامین D، انجام تمرینات تحمل وزن (مثل پیادهروی) و ترک سیگار را توصیه خواهد کرد. در صورت وجود عوامل خطر بیشتر، ممکن است داروهای پیشگیرانه نیز تجویز شوند.